Friday, August 26, 2011

Isang Pasulat na Pag-uulat ng Isang Maikling Kuwento mula sa Malaysia ang Ah Khaw Goes to “Heaven” ni A. Samad Ismail


ni Cristina R. Rocas 

Stud. No. 97-28869

MA Filipino (Panitikan)
PP 281
Prof. Lilia Quindoza-Santiago





I. Maikling historical background

                  
         
Ang kuwentong napili ay mula sa Malaysia, ang Ah Khaw Goes to “Heaven” o Ah Khaw Masuk “Syurga” ay isinulat ni A. Samad Ismail at isinalin sa Ingles ni P. Lim Pui Huen noong 1975. Para sa mga Malaysians ang 1970’s ay panahon na puno ng mga oportunidad na kilala bilang “era of development”. Ngunit habang patuloy sa paglago ang kanilang ekonomiya noong panahong iyon ay patuloy pa rin ang mga problemang nag-aantay pa rin ng mga solusyon. Kahit paano ay bumaba ang bilang ng kahirapan lalo na sa mga rural areas ngunit malayo pa rin sa target na pagpuksa ng tuluyan dito.
          Sa panahong ito ay kalat-kalat ang mga literary groups sa buong Malaysia sapagkat hindi nagtagumpay ang PENA (Persatuan Penulis-Penulis Nasional o Federation of National Writers) na mapag-isa ang lahat ng mga manunulat, mga literary supporters at enthusiasts sa iisang samahan noong 1960’s kung kaya’t naitatag ang GAPENA (Gabungan Persatuan Penulis Nasional Association) para maipagpatuloy ang gayong hangarin noong October 23, 1970 at ito’y sa pamumuno ni Ismail Hussein (unang chairman). Kabilang sa mga aktibidad ng samahan ay ang mga seminar, kumperensya at mga workshops at isa pa ay ang pagdeklara ng Hari Sastera o Literature Day tuwing ikalawang taon sa Malaysia at mga literary competitions.
            Para sa mga Malaysians hindi matatawaran ang kamalayang pampanitikan na ipamulat nito sa lipunang Malay at gayundin sa panitikan na pinu-promote nito. Hindi maikakaila na napakalaki ng papel na ginagampanan ng GAPENA sa pagdebelop ng panitikang Malay noong 1970’s. Ang GAPENA ay concern sa pagprotekta ng mga non-elite o ng masang Malay na siyang “backbone” ng kanilang Panitikan. Pero binigyang-diin ni Ismail Hussein na hindi naman anti-elite ang kanilang samahan. Ang kanilang tinututulan ay ang maka-elitistang pananaw o pag-iisip (elitist-mind) o ang elitist-attitude na siyang tumutulong sa pagpapanatili ng maka-elitistang kaayusan. Layunin ng GAPENA na magkaroon ng malaking partisipasyon ang masa sa pag-unlad ng panitikan ng Malaysia. Ang GAPENA ay naiuugnay sa mga terminong  masa o Rakyat at Sastera Agraria (Agrarian literature o Panitikang Agraryo) noong panahong iyon. Ang lagging agenda ng samahan ay ukol lagi sa masa --- malikhaing pagsulat mula at para sa masa at mga patimpalak para sa kanila. Sa kabuuan ang GAPENA at si Ismail Hussein ay itinaguyod ang panitikang para sa masa at mula sa kanila. Sa ganitong landas nakapaglilingkod ang panitikan sa lipunan. Malaki din ang naitulong ng mga kumperensya ng ASEAN writers sa pagpapalutang ng imahe ng Gapena bilang lehitimong boses ng pantikan at kultura ng Malaysia sa ibang bansa. Sa panahong ito naitatag ang Hadiah Sastera o Literary Award noong 1971 ng gobyerno. Ang patimpalak na ito ay nagbigay-daan sa pagkakalikha ng mga “panitikan ng pag-unlad” o “literature of development” na talagang nagging talamak sa panahong iyon. Ang paksang laging nilalaman ng mga akdang ito ay ang interpretasyon ng mga manunulat ng   salitang “pag-unlad” o “development”. Ngunit para sa gobyerno ang mga manunulat ay nagkaroon ng misinterpretasyon ukol sa development bilang kasawian ng mga kawawang magsasaka at mangingisda.
            Sa panahong ito ay lumutang din ang gerakan dakwah o dakwah movement. Ang movement na ito ay kilala din bilang Kebangkitam Islam (Islamic Resurgence)  na nagsimukla noong early 1970’s sa mga Malay communities na nakakuha ng mas malaking simpatiya sa mga mag-aaral. Ang salitang dakwah ay mula sa Arabic term na da’wa na ang ibig sabihin ay “to call” or “invite” sa relihiyong Islam. Ang dakwah movement sa Malaysia ay nakaayon sa turo ng Quran at pagbibigay-diin sa Islam bilang “ad-deen” o paraan ng pamumuhay (complete way of life). Ang paglutang ng dakwah movement ay nagbigay-daan sa pagpapakita ng mahalagang papel ng Islam sa konteksto ng makabagong lipunan ng Malaysia bilang sagot at solusyon sa pang-araw-araw na pamumuhay. Mas naging matunog ang kamalayang “return” to Islam sa mga akdang pampanitikan ng panahong iyon.

II. Ang Buod ng Kuwento



Ang kuwento ay isang pagbabalik-tanaw sa mga araw ng kabataan ng tagapagsalaysay, na si Sem. Ang tagpuan ay sa panahon ng okupasyon ng hapon sa Malaysia o noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Sang-ayon sa pagsasalaysay ng kanyang kabataan, ang mga hapon ay walang sawang nang-uumit ng mga gulay at prutas mula sa mga pataniman ng kanilang Kampung (village). At lalong walang tigil sa tinutugis ang mga intsik sa kanilang lugar. Tahasang pagdakip sa mga Intsik na puno ng tattoo ang katawan. Hindi nabanggit sa kuwento ang tunay na dahilan ng malawakang pagdakip sa mga ito ng mga sundalong hapon. Sang-ayon sa kanyang alaala ang kanyang kaya Hassan ay bumalik sa kanilang kampung ng panahong iyon nang may kasamang Intsik. At sinabing dinala niya ng intsik na si Ah Khaw para maitago mula sa mga sundalong hapon. Ang edad ay nasa pagitan nng 50 hanggang 60 taon. Nanirahan sa tahanan ng pamilya ni Sem si Ah Khaw sa loob ng anim na buwan at ditto umiinog ang kuwento.
Sang-ayon kay Sem sa loob ng anim na buwan ay itinuring nilang isang miyembro ng pamilya si Ah Khaw. Palagay ang loob ng kanyang pamilya kaya itinuring niya itong parang isang nakatatandang kapatid bukod sa kanyang Kuya Hassan. Gayundin ang kanyang ina na halos ipagpilitan kay Ah Khaw na mag-asawa na ng isang Malay— biyuda man o diborsyada upang tuluyan nang manirahan ng pirmihan sa kanilang kampung. Napakabuti kasi ni Ah Khaw sa kanilang pamilya--- tumutulong sa mga gawaing bahay, nagsisibak ng panggatong, nauutusan sa pagbili ng kung anu-ano, naglilinis ng bahay at nag-aalaga pa ng mga halaman. Sa madaling salita ay napakasipag na Intsik Ah Khaw. Hindi pa nakuntento ang kanyang ina sa pagpupumilit na pag-asawahin sa isang Malay pinasusuot pa ng damit Malay---sarung pelekat, baju kurung na hanggang tuhod at ang songkok sa kanyang ulo. Maganda daw ang magsuot ng damit Malay upang hindi makilala ng mga sundalong Hapon na isa pala siyang intsik. Ngunit kahit ano pa ang kanyang gawin ay halata pa rin sa kanyang pananalita ang pagiging intsik. Si Ah Kaw ay isang rickshaw-puller. Sa loob ng anim na buwan ng pamamalagi nito sa kanila ay natutunan nitong makaagapay sa mga kaugalian at tradisyon ng mga Muslim sa pang-araw-araw na pamumuhay. Kinailangan niyang sundin ang mga panuntunan ng Muslim, halimbawa ang mga tuntunin bago at pagkatapos kumain. Mahalaga ang pagsunod sa mga kostumbreng Malay para sa isang host family. Tanda rin kasi ito ng paggalang at kagandahang asal. At isa sa pinakapinagbabawal ay ang pagkain ng karne ng baboy. Ngunit isang beses ay hindi napigilan ni Ah Khaw ang sarili nang minsang isama niya si Sem sa isang Chinese Opera at kumain ng karne ng baboy na isinumbong naman ng batang si Sem sa kanyang ina. Binalaan ng kanyang ina ang kuya Hassan niya na palalayasin niya ang kaibigan nitong intsik kapag hindi ititigil ang pagkain ng baboy.
Sa di inaasahang pagkakataon ay nagkasakit ng malubha ang intsik habang nasa kanilang pangangalaga at natuklasan ni Sem sa kanyang ina na gaya ng kanyang kuya Hassan ay gumagamit ng opium si Ah Khaw. Gaya ng laging kalakaran ang mga intsik ang siyang lagging tagapaglaganap ng masasamang bisyo gaya na lang ng paggamit ng opium. Napagtanto na ni Sem ang kaugnayan ng mga tattoo ng dragon, tigre, pusa at kung anu-ano pa sa dibdib nito, ang pagkakasakit nito ng malubha, pagkakaratay sa banig at ng opium. Pagkalipas lamang ng dalawang linggo ay namatay si Ah Khaw. Pinanghinayangan ng kanyang ina ang pagkamatay ni Ah Khaw sapagkat hindi man lamang ito na-convert sa pagka-Muslim. Malaki kasi ang paniniwala ng kanyang ina na ang pagiging Muslim ay isang mabisang pasaporte papuntang langit. Gayunman ang nangyari ikinonsidera pa rin nila na sa langit pa rin ang tungo ni Ah Khaw sapagkat namatay naman siya sa Bisperas ng Holy Friday.
III.  Pagsusuri sa Kuwento
Hindi kaila sa atin na napakatatag ng ugnayan sa pagitan ng panitikan at ng lipunan. Sapagkat ang anumang pinagdaanang pagbabagong sosyo-politikal ng isang lipunan ay mababakas sa panitikang iniluwal nito. Sa kaso ng Malaysia, kung titignan ang kontekstong historical ng akda ang Ah Khaw Goes to “Heaven” o Ah Khaw Masuk “Syurga”  mababakas ang mga pagbabagong sosyo-politikal na pinagdaanan ng lipunang Malay sa panahon ng okupasyon ng Hapon. Mula din dito ay makapipiga tayo ng mga salik na maaaring nagbunsod o nagkaroon ng impluwensya sa pagkakasulat ng ganitong klase ng tema ng kuwento. Maaaring ipagpalagay na isa lamang ang kuwentong ito sa mga reaksyon ng mga manunulat ng panahong kinapapalooban nito (sa kaso ng kuwentong ito maihahanay ito sa Modernong Literatura ng Malaysia) hinggil sa panlipunang realidad ng kanyang panahon na kinabibilangan at kung paano nito nahubog ang kanyang persepsyon ng lipunan.
Malaki ang konsiderasyon ng awtor sa presensya  o pagkakaroon ng mga dayuhan sa kanilang bansa at ang implikasyong maaaring idulot nito hindi lamang sa economic position ng mga Malaysian kundi pati ang cultural at religious values. Halimbawa na lamang ang paggamit sa dayuhang intsik sa kuwento na maaaring tignan bilang babala para sa mga mambabasa na ang mga intsik ay walang maidudulot na maganda at maaaring impluwensyahan ang mga Malaysians(lalo na ang mga kabataang lalaki) upang mapunta sa kasamaan gaya ng paggamit ng opium, pagsusugal, at pakikisangkot sa prostitusyon.[1] Mariin din na  nabanggit sa kuwento ang pagkakaiba sa pagitan  ng pagiging Malay at di-Malay. At ito nga ay nasa katauhan ni Ah Khaw na isang intsik na sang-ayon sa ina ni Sem na ang isang di-Malay ay maaaring mapabilang kung nanaising makapag-asawa ng isang kabilang sa pamilyang Malay. Nabanggit ito sa kuwento sa pagpupumilit ng ina ni Sem kay Ah Khaw na upang mapabilang na sa kanilang kampung at manatili na rin ng matagalan ay kailangang makapag-asawa ng isang baloo di kaya’y diborsyadang malay. Maaaring tignan ito bilang paraan ng paglipat sa iba’t ibang antas o uri sa lipunan.
Maaari din tignan ang paggamit sa katauhan ni Ah Khaw sa kuwento. Maikokonsidera ito bilang simbolismo ng pagkakaroon ng mga hindi-Malay sa bansa at siyempre kaakibat nito ang pagpasok ng modernisasyon na dala ng isang dayuhan tungo sa mga siyudad.[2] Maaari rin bigyan ng pansin sa kuwento ang pagkakapadpad ni Ah Khaw sa Kampung na siyang nagrerepresenta ng modernisasyon mula sa siyudad patungo sa kampung (village) na para sa mga manunulat ay ang kanlungan ng kagandahang asal at magagandang kaugalian na sa tingin nila ay hindi kailanman matatgpuan sa siyudad.[3]
IV. Sariling Pagtataya
Sa aking nakikita sa kuwento nagsilbing tagapagligtas ng isang tinutugis na intsik ang kampung (village). Lumalabas na ang pagpunta ng isang taga-siyudad na puno ng kamunduhan tungo sa isang kampung ay makakamit ang sariling kaligtasan. Sapagkat sa mga kampung ay matibay ang posisiyon ng Islam bilang saligan ng pagkakaroon ng isang mabuting pamumuhay. Ang moral lesson sa kuwentong ito ay mariing pinapakita na ang kampung ay isang lugar na  magliligtas sa sinumang nabubulid sa kasamaan at tagapagpanatili ng dignidad ng isang tao na sinira ng kamunduhan ng siyudad. Malinaw ang moral superiority ng kampung kaysa sa siyudad.[4] Ang kuwentong ito ay may temang gaya ng sa dakwah movement o  nag-aadvocate ng pagbabalik Islam ng mga Malaysians lalo na sa mga siyudad.


[1] Ungku Maimunah Mohd. Tahir. Modern Malay Literary Culture: A Historical Perspective,.1987

[2] Ibid, p.30
[3] Ibid, p.31
[4] Ibid.

Thursday, August 25, 2011

Kuya Jimboy



ni Balana



     Hindi pangkaraniwang bata lamang si Kuya Jimboy (lambing na tawag kahit siya pa  lamang ang bunso). Sa halip na nakikipaglaro sa ibang bata ay mas gusto pa niyang magkulong sa bahay ng mag-isa---makinig ng radyo at manood ng T.V.

     Madali siyang maakit sa mga maliliit, makukulay at anumang bagay na gumagalaw. Parang lahat ay bago sa kanya. Natutuwa siya sa mga butiki. Hindi siya nagsasawang tingnan iyon at ginagaya pa pati ang kanilang huni. Naalala ko nun hindi naman talaga takot si kuya sa ipis at gagamba. Natakot lang siya nang minsang ihagis ko iyon sa kanya bilang biro.

     Napapahagikhik siya ng tawa kapag umaarangkada na ang mga tugtuging nakakaindak. Madalas sa sobrang gigil niya ay pinupukpok niya ng kamao ang kanyang dibdib. Walang humpay siya sa pag-indak habang panay ang hampas ng kamay sa kanyang binti. Kahit na anong tawag sa kanya ay hindi niya ito naririnig. Para siyang nasa ibang demensyon. Demensyon na siya lamang ang nakababatid. At walang sinuman sa amin ang nakarating.
     Pero sandaling patayin ang radyo tiyak na magagalit siya. Magsisisigaw at tuluy-tuloy na magsasalita ng mga salitang siya lang ang nakakaintindi. Limang taon siya noon nang mapansin namin ang kanyang kakaibang ugali.

     Lapitin din siya sa disgrasya dahil mahilig siyang sumilip sa mga tambutso ng mga umaandar na sasakyan. Maraming beses na muntik na siyan maatrasan. Kahit na anong gawin naming pangaral sa kanya ay para talaga siyang walang narinig o di kaya’y naintindihan sa aming mga sinasabi.

     Parang siyang may sariling mundo. Basta kapag masaya siya sa ginagawa niya, wala na siyang ibang napapansin o di kaya’y naririnig. Ipinasok siya ng tatay sa isang day care center. Tatlong taon siyang nag-aaral doon ng kinder pero kahit isa ay walang kumintal sa isip niya. Maiksi lang kasi ang atensyon niya sa pakikinig, pagsasalita at pagsusulat. Nag-uumpisa pa lang ang klase ay binubuksan na niya ang kanyang baunan para kumain.

     Wala siyang kinatatakutan. Hindi nga niya ‘ata alam ang ibig sabihin ng nakakatakot. Wala siyang pakialam kung magalit ang titser sa kanya.
     Siya ang pinakamatanda sa lahat ng mga batang nag-aaral doon. Sa kilos ni kuya talagang ang pinakamusmos siya sa lahat ng bata na naroon.
     Slow learner daw si Jimboy. Pero ang nakapagtataka ay memoryado niya ang iba’t ibang kanta, mga linya, dayalogo sa patalastas at pelikula. Himig pa lamang ang kanyang narinig, alam na niyang kantahin. Kapag nahawakan niya ang mikropono tiyak hindi na niya iyon bibitiwan. Nakakanta niya ng buo kahit pabulol ang mga paborito niyang kanta nina April “Boy” Regino. Binilhan siya ng Tatay ng minus one tape noon.
     Paborito niyang kainin ang chocolate ice cream, chocolate cake, chocolait at kung anu-ano pang gawa sa chocolate. Nakaugalian din niya ang taho at yakult sa umaga. Dalawang Lucky Me pancit canton sa umagahan, tanghalian at gabihan. Kahit kailan ay hindi siya nagsasawa.
     Minsan ay biniro ko siya, habang kumakain ng pancit canton ay sapilitan kong tinikman iyon. Nagalit siya. Walang humpay sa pagsasalita ng wikang di ko mawari at pinaspasan niya ng husto ang pagkain. Sa sobrang inis niya sa akin ay hinugasan niya ang kanyang platong pinagkainan. Hindi niya nakalimutan ang pangyayaring iyon. Kaya tuwing kumakain siya ay walang kurap niyang binantayan ang plato niya at ako.
     Madalas noong bago siya pumanaw ay may kinakausap siya na hindi namin nakikita. Tinatawag niya iyong Joey. Wala kaming kilala, kapit-bahay o di kaya’y kamag-anak na ang pangalan ay Joey. Palagi niya iyong kasama sa paglalaro, pagkain at paliligo. Nabahala kami ng husto nang minsang hinahanap niya sa amin si Joey. Si Joey na hindi namin nakikita.
     Kamakailan ko lang naman nalaman ang totoong sitwasyon pala ni Jimboy ay kilala sa tawag na Autism.
     Nagsimula akong magbasa-basa tungkol sa autism noong mabasa ko ang kuwentong “There’s a Duwende in My Brother’s Soup” ni Lara Saguisag. Nagpapaalala ito sa akin ng aking kapatid.
     Huli na ang lahat ng maunawaan ko ang kanyang maselang sitwasyon noon…wala na siya sa mundo.  
  


Iskwater


ni Balana




                                    Taong 1978 nang unang magsama ang nanay at tatay ko at tumira dito sa 
Dagohoy. Binigyan sila ng kuwarto ng Lolo Siloy. Siya ang tatay ng tatay ko. Malaki ang bahay ng Lolo, up and down, may malaking bakuran sa harap at may punong talisay na hanggang ngayon ay buhay pa. Nagtatrabaho noon ang Lolo bilang hardinero sa U.P College of Education kung kaya’t binigyan siya ng karapatang magtayo ng sariling bahay sa Dagohoy. Pero siyempre ang lupa, hindi kailanman magiging kanya.
Ipinanganak kami at nagkaisip sa maliit na kuwartong itinuring naming bahay. Pahaba ang kuwartong iyon. Isang aparador ang naghihiwalay sa aming kuwarto sa sala. At doon ay may isang kamang pandalawahan lamang. Iisa na ang sala, kainan at kusina dahil kung lalagyan pa ng divider ay magmumukha lalong masikip. Bagaman maliit ang aming bahay, maaliwalas naman ito dahil nababalutan ng magandang disenyo ng linoleum ang sahig mula kuwarto hanggang kusina.
Kada linggo ay nagpapalit ng kurtina si nanay. Malinis pa ang bahay namin noon dahil masipag pa si nanay. Ngayon lang naman niya kinatatamaran ang paglilinis dahil malalaki na daw kami at sawa na siya.
Bukod sa aming kuwarto ay may dalawa pa kaming katabi. Ang isa ay sa Uncle Ube ko at ang isa naman ay para sa mga nangungupahan. Samantala ang buong baba naman ay pagmamay-ari ng Lolo ko, kasama ang kanyang ikalawang asawa at ang tatlong anak nila. Sa dami ng pamilyang nakatira sa bahay na iyon, isang banyo lamang para lahat.
Nang lumaon ay umalis ang lolo sa Dagohoy at tumira sa isa pa niyang bahay sa Barangay Pansol sa Katipunan road. Ang Uncle Romy ang pumalit sa kanya sa pagtira sa ibaba. Matagal din naming nalaman na ang dahilan pala ng paglipat ng lolo ay ang pagkakasanla ng buong ibaba ng bahay kay Uncle Romy. Walang nagawa ang ibang mga kapatid, sapagkat ama nila ang masusunod kahit na ito’y sinungaling.
Hindi rin nagtagal ang isang kuwartong pinauupahan ay naisanla na rin gayundin ang kuwarto nila Uncle Ube nang lumipat sila sa bahy ng lolo sa Pansol. Habang ang teritoryo ni Uncle Romy ay lumalawak ng husto kami naman ay nagkakasya lamang sa isang maliit na kuwarto.

Nang magretiro ang lolo sa serbisyo ang Tatay ko ang sumalo sa pagmamay-ari ng rights ng lupa. Kung hindi iyon sinalo ng tatay ko siguro may sarili na kaming bahay sa Amorsolo at hindi kami nagsisiksikan sa isang maliit na kuwarto. Pero pinagbigyan niya ang kahilingan ng lolo. Kahit paano ay nagkaroon din ng pagkakataon ang tatay na hunmingi ng pabor. Pabor para mapalaki ng kaunti ang aming bahay. Bagaman kalahati lamang ng aming kuwarto ang nadagdag masaya na rin kami. Hanggang sa naging apat na kaming magkakapatid ay ganun pa rin ang aming sitwasyon.
Marami sa aming mga kakilala at kaibigan ang nagtatanong,sa tatay naman daw nakapangalan pero bakit katiting lang ang aming tinitirhan? Walang magawa ang tatay dahil nakasanla ang bahay.
Hindi nagtagal ay namatay ang lolo sa sakit na bone cancer. Naiwan ang karapatan kay Uncle Romy para maghari-harian sa bahay sa Pansol at sa Dagohoy. Pinanghahawakan niya ang pagkakasanla ng mga ito sa kanya. Mayroon daw siyang mga katibayan, pero kahit isa doon ay wala siyang maipakita. Moro-moro ang lahat—--ang pirmahan, ang pera, ang bayaran. Ang taong nagkakautang sa kanya ay matagal nang patay at matagal na rin siyang nakinabang sa hindi naman talaga niya pag-aari.

Ayaw lamang ng gulo ng tatay kaya siya nananahimik. Gusto niyang mamuhay kami ng matiwasay. Tuwing nagrereklamo kami lagi niyang sinasabing mag-aral kaming mabuti para makaalis na kami sa bahay na iyon. Pero siyempre ayaw naming umalis dahil doon kami isinilang at nagkaisip. Mahal naming ang lugar at bahay na nagkanlong sa amin ng matagal na panahon at nagpaluwal ng sandamakmak na karanasan na hindi naming malilimutan kailanman.

Sa ngayon ay nangangamba ang lahat dahil sa napipintong demolisyon sa Dagohoy. Malapit na kasi ang C-5 at kasama ang lugar naming sa pagtatayuan ng mga flyover at malalaking kalsada.

Pabor ito sa amin dahil puwede kaming bigyan ng sariling pabahay ng U.P. Pero kawalan ito para sa mga iskwater gaya ng Uncle ko na nagsusumiksik sa hindi naman niya dapat pagsumiksikan.

Gusto kong magkabahay kami ng sarili pero hindi maaaring mangyari iyon kung walang demolisyon. Ayoko nang maging iskwater sa sarili naming bahay.


Thursday, August 11, 2011

Tulong sa paggawa ng inyong mga proyekto sa Filipino 3

narito ang mga websites na maaari ninyong bisitahin bilang gabay sa pagsusuri sa dalawang sanaysay:

 Ang Pag-ibig ni Emilio Jacinto

http://fil.wikipilipinas.org/index.php?title=Emilio_Jacinto
http://delremnhs.blogspot.com/2011/06/ang-pag-ibig-ni-emilio-jacinto.html
http://wiki.answers.com/Q/Talambuhay_ni_emilio_jacinto

 Ang Dapat mabatid ng mga Tagalog ni Andres Bonifacio

http://kasaysayan-kkk.info/studies.ang.dapat.htm 
http://www.angelfire.com/la2/prose/Tagpr.html
http://blog-by-taga-ilog-news.blogspot.com/2011/05/pangkalahatang-perspektiba-kasaysayan.html
http://en.wikipedia.org/wiki/Andr%C3%A9s_Bonifacio
Pinoyebooks.com

Monday, August 8, 2011

DULA: Himala

 – sa panulat ni Ricky Lee

Act 77. Sa Kalsa. Umaga.
Sa burol ay parang karnabal uli. Pero mas malala. Di malaman kung sino ang mas may sakrt, ang mga nakaratay sa tolda, o ang mga nagbabangag sa tabing daan, o ang mga nakikipaghilahan na customers. Paikut-ikot si Aling Pising, kasingdusing pa rin noon pero wala nang kargang anak. Nagbebenta uli ng benditadong tubig si Mrs. Alba at ang Siyete Apostoles. Nagmamando si Baldo sa pila ng mga pasyenteng ayaw makinig. Hinahampas ng init ng araw lahat ng tao pero walang umaalis. Nakalutang sa hangin ang mga problema at dasal.
MAYOR: (Lalapit sa Chief of Police.) Chief, hulihin mo ang sinumang magsalita laban sa Diyos, sa gobyerno, o sa akin.
Tatango ang Chief of Police. May hihintong Mercedes Benz at mapapatingin lahat. Bababa ang isang lalaking kamukhang-kamukha ni Chua, pinapayungan ng driver, marami ring alahas sa katawan.
TAGABARYO: Nabuhay si Chua!
CHIEF DE LA CRUZ: Sino ba ‘yun?
LUCIO: (lalapit at titingin din). Kapatid ho ‘yun ni Chua. Baka isa pa ho ‘yang me sakit din.
Bababa ng tricycle si Orly. Dala pa rin ang kamera. Makikihalo sa gulo ng mga tao. Babalikan ni Baldo ang mga pasyenteng nakapila.
BALDO: O, ‘yung mga may sakit, dito lang. O paraanin ‘yan, paraanin! O kayo d’yan, dito kayo! Lapit!
Sa isang tabi’y magsisiluhuran ang mga tao, magrorosaryo. Kasama sina Lolo Hugo at Mrs. Gonzales.
LOLO HUGO: Nasaan si Bella? Nakita n’yo ba si Bella?
Maninigas si Mrs. Gonzales na parang nagta-trance, gaya ni Elsa. Pagmamasdan siya ng dalawang tinedyer.
TINEDYER 1: Napa’no ‘yan?
TINEDYER 2: Kinakausap ng Birhen!
Tawanan. Parang walang narinig si Mrs. Gonzales. Gagala si Igmeng Bugaw. May hinahanap. Mapapangiti at lalapitan ang isang turistang Puti.
IGMENG BUGAW: Hey, Joe, want some girl?
TURISTA: Yeah? Where?
IGMENG BUGAW: Very pretty. Virgin only.
TURISTA: Sure, where?
Susutsutan ni Igmeng Bugaw si Bella, na ngayo’y seksi na ang ayos at naka-make up.
TURISTA: In green, over there?
IGMENG BUGAW: Yeah.
Lalapit si Bella. Ngingitian ang turista. Aalis silang tatlo. Magsisigawan uli ang mga tao. Pinagpapawisan na sila sa init ng araw at kumakalat ang nakakaliyong kabaliwan.
LALAKI 1: Asan na ba si Elsa? (sisigaw). Elsa! Elsa
MGA TAO: (palakas nang palakas ang sigaw). Elsa! Elsa! Elsa! Elsa!
ALING RISING: (makikisigaw na rin). Elsa! Elsa’ Elsa!
Sa likuran ng entablado sa tabi ng burol ay nagdarasal sina Elsa, Sepa at Aling Saling. Pinupunasan ni Sepa ng pawis si Elsa. Siya na ang pumallt kay Chayong. Matatapos sila at walang mga damdamin sa mukhang lalakad papuntang entablado.
MGA TAO: (patuloy ang sigawan). Elsa! Elsa! Elsa!
Aakyat sl Elsa sa entablado, kasunod si Aling Saling. Lalong magkakagulo ang mga tao, di na ngayon mapigitan. Magsusuguran ang iba papunta sa unahan, dala-dala ang mga rosaryo at panyo at istampltang gustong pahawakan kay Elsa, sumisigaw mula sa kaibuturan ng mga kaluluwa nilang desperado. Haharangin sila ng kordon ng mga pulisat magliliyab ang mga kamera.
Sa entablado, malungkot na pagmamasdan ni Elsa ang lahat. Isang dagat-dagatan sila ng mga mukhang naghihirap at nagugutom, umaasa at nababaliw. Tataas ang mga kamay ni Elsa at tatahimik ang lahat. Sa tagiliran niya’y nakatayo ang malaking imahen ng Mahal na Birhen. Humuhugong na uli ang hangin. Bababa ang kamay ni Elsa’t magsisimula siyang magsaiita.
ELSA: Ipinatawag ko kayong lahat dahil may gusto akong ikumpisal.
Sandaling titigil si Elsa. Maghihintay ang lahat.
ELSA: Nitong mga nakaraang araw, sa loob lamang ng napakaikiing panahon, parang naranasan natin ang pinaghalong langit at impiyerno.
Nag-aalalang pagmamasdan ni Aling Saling ang mga tao. Taimtim na nakikinig ang mga ito. Nakatingala kay Elsa sina Mrs. Gonzales, Lolo Hugo at Bino.
ELSA: Maraming sakit ang gumaling, maraming tao ang bumuti at nagkaroon ng pananampalataya. Pero nakakita rin tayo ng kamatayan, ng epidemya, ng pagpuputa, ng krimen at panloloko.
Mapapalapit si Mrs. Alba.
ELSA: Kapag may masamang nangyayari’y sinisisi natin ang sumpa. Isinumpa ang Cupang. Itinaboy kasi natin ang maysakit noon. Kaya ganoon.
Patuloy na umiihip ang hangin, idlnuduyan ang buhok at damit ni Elsa, hinahampas ang malaking imahen ng Birhen. Nakatutok kay Elsa ang tingin ni Aling Saling.
ELSA: Kapag may mabuti namang nangyayari, sinasabi nating ito’y gawa ng langit. Gawa ng Birhen. Gawa ng himala.
Nakatingin si Sepa.
ELSA: May ipagtatapat ako sa inyo.
Bababa ang kamera ni Orly. Titingnan ni Elsa si Aling Saling. Saka haharap uli sa mga tao.
ELSA: Walang himala! Ang himala ay nasa puso ng tao! Nasa puso nating lahat’ Tayo ang gumagawa ng himala! Tayo ang gumagawa ng mga sumpa at ng mga Diyos!
Walang makakakibo. Walang makakapagsalita.
ELSA: Hindi totoong buntis ako dahil sa himala! Hindi totoong nagpakita sa akin ang Mahal na Birhen! Walang himala! Hindi totoong may himala! Tayo ang gumagawa ng himala! Tayo ang gumagawa ng mga sumpa at ng mga Diyos! Walang himala!
Sa umpukan ng mga tao’y tataas ang isang kamay na may baril at bago matapos ni Elsa ang sasabihi’y papailanlang ang isang putok. Pagtama ng bala sa puso ni Elsa’y awtomatikong mapapataas ang kamay niya, mapapaatras siya, at bago siya matumba’y magagaya niya ang anyo ng Birheng may sugat na nakita niya noon sa kanyang mga aparisyon. Masasalo nina Aling Saling at Sepa si Elsa. Kakandungin ni Aling Baling ang anak.
Isang matinis at nakaiulunos na daing ang aahon mula sa mga tao. Magkakagulo. Magtatakbuhan lahat papuntang unahan para malaman kung anong nangyayari. Magkakatapakan, rnagtutulakan. Matutumba ang mga maysakit at magsasamantala ang mga magnanakaw.
Puprotektahan ni Mrs. Alba ang mga bote niya pero babagsakan siya ng mga ito. Mag-iiiyak siya. Madadapa si Lolo Hugo at di makakabangon dahil rumaragasa ang mga paa sa palibot. liwan ng tucistang Puti si Bella.
Makiklta ng Mayor ang lalaking may hawak na baril at tatawagin ang Chief of Police.
MAYOR: Hepe, dakpin mo ang bumaril!
Susundan nila ang lalaki. Mahuhuli at bubugbugin.
CHIEF OF POLICE: Ikaw ang bumaril ano? Ikaw, ano?
Pero ayaw magsalita ng lalaki. Panay lang ang tanggap sa mga bugbog na parang patay na, o kaya’y bangag at wala sa sarili.
Patuloy ang pagkakagulo. Mababagsakan si Igmeng Bugaw ng isang lalaking naka-wheel chair at bubulwak ang dugo sa bibig niya. Magtrtitlli si Aling Pising habang paikut-ikot. Masasabit ang abito ng madre sa isang wheel chair at madadaganan siya. Pinipilit ng paring matulungan ang batang napilay. May tatapak sa natumbang si Lolo Hugo.
Naghihingalong pinagmamasdan ni Elsa ang lahat habang kandong ng umiiyak na si Aling Saiing. Ang lahat ay parang isang panaginip, Isang halusinasyon ng sangkatauhang nagtatakbuha’t naghahalu-halo sa isang walang katapusang larawan ng kapahamakan. Papatak ang luha niya. Ito ang mga kaguluhan at kabaiiwang kanyang pinasimulan Lalapit si Oriy at kukunan si Elsa. May lalabas na bahagyang ngiti sa mga labi ni Elsa, saka pipikit ang mga mata at tuluyang mamamatay. Bababa ang kamera ni Oriy. Mag-iiyakan ang Siyete Apostoles.
BALDO: (sisigaw sa mga tao). Patay na si Elsa!
Sabay-sabay na hagulhol at tili ang aakyat sa langit. Magsusuguran ang mga tao papuntang entablado, isinisigaw ang pangalan ni Elsa.
Bubuhatin nina Baldo ang katawan ni Elsa. Parang lumulutang ang katawan ni Elsa sa dagat ng mga tao habang dinudumog ng mga nagtatangkang makahawak maski man lang sa laylayan ng damit niya, o manggas niya, humahagulgol na para bang ngayo’y nawala nang tuluyan lahat nang pag-asa at iayunin sa buhay.
Umiiyak si Mrs. Gonzales, nagpipilit makalapit. Bitbit-bitbit ang isang tsinelas ni Elsa’y humahagulgol na susunod sa mga tao si Aling Saling.
Pipigilan ni Bino si Sepa.
BINO: Sepa, h’wag ka nang sumunod! Dito ka na lang, ano ka ba?
Pero makakawala si Sepa.
Ipapasok sa ambulansiya ang katawan ni Elsa at aaiis ang ambulansiya.
Magpapatuloy sa paghagulgol ang mga taong naiwan. May mga nakalugmok, may mga nakaluhod. Pagmamasdan ni Sepa ang lahat, saka itataas niya ang mga kamay.
SEPA: Si Elsa’y isang santa! Namatay siya upang ipaalala sa atin na ang mundo ay makasalanan! Magbalik tayong lahat sa burol upang ipagdasal ang kanyang kaluluwa! Kailangang ipagpatuloy natin ang kanyang paniniwala! Itaguyod ang pananampalataya sa Mahal na BIrhen!
Magsusunuran ang mga tao kay Sepa. Mga paang nagmamadali. Mga pusong umaasa uli. Sa gitna ng mga nakatumbang kubol, punit na karatula, wasak na mga saklay at umaagos na dugo’y nakaluhod na aakyat uli sila sa burol, sabay-sabay na nagdarasal.
Makakasalubong nila ang bangkay ni Igmeng Bugaw, buhat-buhat ng ilang kalalakihan. Gayundin ang bangkay ni Lolo Hugo, kasunod ang umiiyak na si Bella at si Bino. Tutulungan ng isang babae si Mrs. Alba para makaakyat sa burol. Hawak-hawak ni Aling Pising ang sugatang ulo habang umiiyak. Nakatingin lang si Orly sa lahat. May konting pagtataka, at pagkaunawa, sa kanyang mukha.
Patuloy ang sabay-sabay na pagdarasal ng mga tao habang ang screen ay unti-unting dumidilim.
MGA TAO: Aba Ginoong Maria, napupuno ka ng grasya … Bukod kang pinagpala sa babaing lahat…
Tags: , , ,

Lumbay

Rolando S. Tinio
Nalulumbay ang puno ng goma sa gilid ng bulibard
At ang puno ng akasya sa likod ng goma.
Mukhang uulan sa buong mundo.
Wala na ang mahal ko, iniwanan ako.
Nalulumbay ang tubig na laging kulay-abo
At ang tatlong bapor na kulay-kalawang sa laot,
At sa likod, ang ulap na parang tinggang natunaw.
Wala na ang mahal ko, iniwanan ako.
Nakatungo ang mga dahon ng niyog,
Marahang pakampay-kampay
Sa hanging humahampas, naglalarong
Anaki’y mga batang walang kamalay-malay
Sa talas-kutsilyo, talas-labaha ng lumbay.
At naalala ko ang isang awit na puno ng hinagpis,
Parang sugat na humahapdi, lalong tinitistis.
At naalala ko ang wala nang mahal ko
Na naparaan sa aking mundo,
Parang ulap na bumitin nang ilang saglit,
Saka nagpatuloy sa maraming lakad sa himpapawid
At, sa tingin ko, hindi na, hindi babalik.

Saturday, August 6, 2011

Sa Poetry

ni Rolando S. Tinio


Sa poetry,you let things take shape,
Para bang nagpapatulo ng isperma sa tubig.
You start siyempre with memories,
'Yung medyo malagkit, kahit mais
Na mais: love lost, dead dreams,
Rotten silences and all
Manner of mourning basta't murder.
Papatak 'yan sa papel, ano. Parang pait,
Kakagat ang typewriter keys
You sit up like the mother of anxieties.
Ang odds and ends ng inamag mong pag-ibig.
Jigsaw puzzle. Kung minsan, everything fits.
Pero sige ang pasada ng images
Hanggang makuha perfectly ang trick.


At parang amateur magician kang bilib
Sa sleight-of-hand na pinapraktis:


Nagsilid ng hangin sa buslo, dumukot,
By golly, see what you've got-----
Bouquet of African daisies,
Kabit-kabit na kerchief,
Kung suwerte pa, a couple of pigeons,
Huhulagpos, beblend sa katernong horizon,
You can't say na kung saan hahapon.



Tungkol sa Makata:

Talambuhay


Isinilang si Tinio sa Gagalangin, Tundo, Maynila noong Marso 5, 1937 nguni't may pinag-ugat mula sa Nueva Ecija, kung saan nagmula ang kanyang mga magulang na sina Dominador Tinio at Marciana Santos. Noong bata pa lamang siya, nagkahilig si Tinio sa pagsasaayos at direksiyon sa mga kalaro para sa mga pagdiriwang nakakasuotan. Siya ay isang masigasig sa paglalahok sa mga industriya ng mga pelikulang Pilipino at nawiwili sa pagtatrabaho sa mga sikat na artistang Pilipino kung saan hinangaan siya noong nasa kabataan niya. Siya ay naging aktor ng pelikula at manunulat ng dulang pampelikula. Palagi siyang inilarawan bilang madasalin, tahimik at may pambihirang talino.

Nagtapos ng mababang paaralan sa Mababang Paaralan ng Lakandula sa Tundo noong 1948, at mataas na paaralan sa Mataas na Paaralang Letran noong 1951. Nakamit niya ang Batsilyer ng Pilosopiya na nakamit niya ang dangal na magna cum laude sa edad ng 18 sa Pamantasan ng Santo Tomas noong 1955 at Pantas ng Pinong Sining sa Malikhaing Pagsusulat sa Pamantasang Estado ng Iowa noong 1958. Nagtapos din ng maikling kurso sa sining pandulaan sa pamamagitan ng iskolarsyip na ipinagkaloob ng Sangguniang Britaniya sa Pamantasang Bristol noong 1968. Nagturo siya ng Inggles, Filipino, at kursong sining pandulaan sa Pamantasang Ateneo de Manila, 1958-1975, kung saan namuno siya ng Kagawaran ng Inggles, at sumunod ang Kagawaran ng Filipino.

Sa Iowa, nakilala si Tinio bilang magaling na manunulat na gumamit ng Inggles bilang midyum ng Pilipinong manunulat. Sumulat siya ng kanyang koleksiyong pangmakata: Poot at Ritwal (Rage and Ritual) kung saan nanalo ng gawad mula sa Pamantasan ng Pilipinas. Inilarawan ni Bienvenido Lumbera ang nalikom na ito bilang mabikas at may tunay na walang-kamatayang hagkis kung nakuha mula sa Europeong mapamunang pagsusuring pampanitikan. Sa oras na ito, naniwala si Tinio na ang Inggles ay makakalagis ng mga tikha na ninais niyang magbatid para sa kanyang mga likha. Sa pagkakataon, sa isang panayam, naghatid ng isang manunulat ang kanyang paniniwala sa halaga ng wikang Tagalog sa Malikhaing Pagsusulat. Sa tugon nito, naglathala si Tinio ng isang lathalain sa pahayagang pang-iskolar na Araling Pilipino, kung saan ang mga nagtataglay na bahagi ng mga tulang Inggles na isinalin sa Tagalog. Ang layunin ng lathalain ay mapatunayan ang kakulangan ng Tagalog bilang midyum ng manunulat ayon kay Lumbera.[5]

Sa kalagitnaan ng dekada 60, bagama't, nagpasiya si Tinio na magsulat sa wikang Tagalog at ang produkto ng pagsubok na ito ay ang mga koleksiyon ng mga tula na kasalukuyang tinatawag na Bagay. Si Rolando Tinio ay ang natatanging imbentor ng "Taglish" sa panulaang Pilipino. Sa pamamagitan nito, binigay niya ang tunay na hagkis sa tula ng likas na Pilipinong nasa kalagitnaang antas ng lipunan. Noong 1972, sumulat si Tinio ng isa pang koleksiyong panulaan: Sitsit sa Kuliglig at dito ipinakita ang mahusay na pagkakaiba ng kanyang luma at bagong adbokasiya. Kung sa Poot at Ritwal (Rage and Ritual), mga paglalarawan ng sining at ang artista na di-gaanong may ugnayan sa pamamaraan ng pamumuhay ng Pilipino, ang Sitsit sa Kuliglig ay malinaw na naglalarawan ang mga pang-araw-araw karanasan ng lumaki sa Tondo na nakatira sa kasalukyan sa kataasan ng Loyola. Langit at lupa; ang awang sa pagitan ng mga likha ni Tinio sa Inggles at mga nasa sa Tagalog.[5]

Siya ay ikinasal kay Ella Luansing, isa ring aktor at direktor, at may dalawang supling na isa sa kanila ay aktor na si Victoria.

Pamamahala sa dulaan[baguhin] Dulaang Pang-eksperimento ng AteneoSi Tinio ay isa ring aktor, direktor, at tagapagdisenyo ng entablado at kasuotan. Hinawakan niya ang mga tungkuling ito sa kapanahunan ng kanyang pagtahan sa Dulaang Pang-eksperimento ng Ateneo. Siya ay pumipili ng mga dula, nagdidisenyo ng entablado, namamahala, naglilikha ng mga kasuotan at nagpapasiya ng mga lapat pangmusika at iba pang mga tunog. Ang mga pagtatanghal ng Dulaang Pang-eksperimento ng Ateneo ay kanyang ganap na pananaw. Sa kanyang pagtatanghal ng Oedipus Rex, hinalili niya ang mga kasuotang Griyego na may mga makabagong rendisyong gawa sa tubong metal na inakalang ipahayag ang kaisipan ng malaindustriyang ika-20 siglo.[5]

Ang kanyang likha sa Dulaang Pang-eksperimento ng Ateneo ay ipinahiwatig ang konsepto ng aktor sa pagiging isa sa mga antutay ng direktor sa paghuhubog ng entablado; ipinahiwatig ang kanyang pananaw sa pamamagitan ng aspekto ng pagtatanghal. Ang pagtatanghal ay ginanap sa silid-aralan sa halip na awditoryum at ginawa ni Tinio ang mga aktor na makisalamuha nang malaya kapiling ang mga manonood. Walang tunay na "kahulugan" sa kilos at wala ring pihadong hangganan ng kuwento. Ang "kahulugan" ay nakatago sa mga tikis na kilos ng mga aktor at di-inaasahang tugon ng mga manonood.[5]

Teatro Pilipino Mula't sapul, lalo na para sa Teatro Pilipino kung saan itinatag niya at namahala sa direksiyon mula 1975 hanggang 1992, nakapagsalin siya ang mga pangunahing dula nina Euripedes, William Shakespeare, Anton Chekhov, Albert Camus, Oscar Wilde, Eugene lonesco, at marami pang iba.

Nagpakita rin siya bilang aktor sa mga dula, gumaganap bilang Caligula sa Caligula noong 1988; ang baron sa Ang Ginang sa Hostel, 1984; Leonidik sa Kawawang Marat ni Arbusov noong 1986.

Siya rin ang nagdisenyo ng entablado at mga kasuotan ng ibang mga pagtatanghal ng Teatro Pilipino, lalo na ang Paghihintay Kay Godo.

Noong Pebrero 1992, nagpasiyang isara ang dulaang ito sa pamamagitan ng pagtatanghal ng pamamaalam na Ikalabindalawang Gabi ni William Shakespeare pagkatapos ng kamatayan ni Ella Luansing.[6]

Mga likha[baguhin] Mga lipumpon ng tulaSitsit sa Kulilig (Whistling at Cicadas) (1972)

Dunung-dunungan (Pedantry) (1975)
Kristal na Uniberso (Crystal Universe) (1989)
Lansi ng Salamin (Trick of Mirrors) (1993)
Mga isinalin na dulaHaring Edipo (Oedipus Rex) ni Sopokles (1960)
Oresteia ni Eskilo (1962)
Makbet (Macbeth) ni William Shakespeare (1963)
Ang Pagpaslang sa Katedral (Murder in the Cathedral) ni T. S. Eliot (1966)
Laruang Kristal (The Glass Menagerie) ni Tennessee Williams (1966)
Pahimakas sa Isang Ahente (Death of a Salesman) ni Arthur Miller (1966)
Paghihintay Kay Godo (Waiting for Godot) ni Samuel Beckett (1967)
Binibining Julie (Miss Julie) ni August Strindberg (1967)
Ang Masayahing Biyuda (The Merry Widow) ni Franz Lehár (1969)
Ang Lobong Onyx (The Onyx Wolf) (pinalabas bilang pasinaya ng pagbubukas ng Munting Tanghalan ng CCP o Tanghalang Aurelio V. Tolentino) (1971)
Prinsipe Baldovino (Prince Baldwin) (1971)
Ang Kiri (The Flirt) (1974)
Tiyo Vanya (Uncle Vanya) ni Anton Chekhov (1976)
La Traviata ni Giuseppe Verdi (1976)
Paano Man ang Ibig (As You Like It) ni William Shakespeare (1976)
Kawawang Marat (The Promise) ni Alexei Arbusov (1976)
Ang Negosyante ng Venecia (The Merchant of Venice) ni William Shakespeare (1977)
Santa Juana (Saint Joan) ni George Bernard Shaw (1977)
Hedda Gabler ni Henrik Ibsen (1977)* Hamlet ni William Shakespeare (1979)
Pangarap sa Isang Gabi ng Gitnang Tag-Araw (A Midsummer Night's Dream) ni William Shakespeare (1980)
Caligula ni Albert Camus (1981)
Romeo at Julieta (Romeo and Juliet) ni William Shakespeare (1981)
Ang Halaga ng Pagiging Masigasig (The Importance of Being Earnest) ni William Shakespeare (1982)
Ang Ibong-dagat (Seagull) ni Anton Chekhov (1982)
Antigone ni Jean Anouilh (1982)
Ang Reyna at ang mga Rebelde (The Queen and the Rebels) ni Ugo Betti (1983)
Ang Mabuting Tao ng Setzuan (The Good Woman of Setzuan) ni Bertolt Brecht (1983)
Ang Ginang sa Hostel (The Mistress of the Inn) (1984)
Ang Sopranong Kalbo (The Bald Soprano) ni Eugène Ionesco (1987)
Medea ni Eurípides (1988)
La Bohème ni Giacomo Puccini (1991)
Ikalabindalawang Gabi (Twelfth Night) ni William Shakespeare (1992)
Mga nilikha at pinamahalang dulaPaglipas ng Dilim (sarswela) ni Precioso Palma (1969)
Dularawan: Salakot na Ginto (isang tanghalan ng opera bilang pasinaya ng pagbubukas ng Sentrong Pangkultura ng Pilipinas) (1969)
Bayan-bayanan ni Bienvenido Noriega, Jr. (1975, 1976)
Orosman at Zafira ni Francisco Balagtas
May Katwiran ang Katwiran (isang dula na hinango sa istilo ng Brecht) (1981, 1989)
Ang Babae sa Panitik (1991)
Mga isinalin na awitAng mga awit na isinalin ni Tinio ay inilapat ng musika ni Willy Cruz at inawit ni Celeste Legaspi, at pinalabas sa Munting Tanghalan ng Sentrong Pangkultura ng Pilipinas (Tanghalang Aurelio Tolentino) noong huling dekada 70.

Ako'y Bakyang-Bakya (The Lady is a Tramp)
Mga Liwasan ni MacArthur (MacArthur's Park)
Giliw Ko (Loving You)
Langit Ko, Ulap Mo (Summer Me, Winter Me)
Mga nilikhang awitMinsan Pa, inawit ni Janet Basco
Suwerte-Suwerte Lang, inawit ni Joel Navarro
Ibig Kong Ibigin Ka, inawit ni Anthony Castelo
Pangako, inawit ni Rex Damavivas
Alay-Kapwa
Mga sanaysayIsang Paham ng Wika, Nang Bumigo ang Inggles (A Master of Language, Where English Fails) (1977)
Mga lathalain sa pahayaganTouchstones para sa Metro Manila (1986-1987)
Totally Tinio para sa Manila Chronicle (1987-1989) at sa Daily Globe (1990)
In Black and White para sa Daily Globe
Dulang pampelikulaMagandang Umaga, Sikat ng Araw (Good Morning, Sunshine) (1980)
Gamitin Mo Ako (1985)
Hanggang sa Magkita tayo (Till We Meet Again) (1985)
Milagros, sa direksiyon ni Marilou Diaz-Abaya (1997)
Bayad-Puri, sa direksiyon ni Joel Lamangan (1997)
Mga isinalin na dulang pantelebisyonAng Kalaban ng mga Tao (The Enemy of the People) ni Tancred Ibsen
Pasyon Pilipino, isang senakulo batay sa pasyon ni Gaspar Aquino de Belen
[baguhin] Dulang pantelebisyonIpinalabas ang mga ito sa GMA Telesine ng GMA 7 noong 1993.

Camilia, Ang Lalaki sa Pisngi ng Buwan
Sumpang Pag-ibig
Ang Kuwento ni A.
LibretoAng Larawan, hinango mula sa Ang Larawan ng Artista bilang Pilipino (A Portrait of the Artists as Filipino) ni Nick Joaquin na pinalabas sa Punong Tanghalan ng Sentrong Pangkultura ng Pilipinas (Tanghalang Nicanor Abelardo) noong 1997.
Pagpapalabas sa pelikula at telebisyonKarnal, gumanap bilang Mang Bino (1983)
A Dangerous Life, gumanap bilang Jaime Kardinal Sin (1988)
Demonstone (1989)
Noli Me Tangere (produksyong pantelebisyon ng CCP), gumanap bilang Pilosopong Tasyo (1993)
Manila Girl: Ikaw ang Aking Panaginip (1995)
Muling Umawit ang Puso (1995)
Ang Kuwento ni Flor Contemplacion (The Flor Contemplacion Story) (1995)
Bakit May Kahapon Pa? (1996)
Ang Kuwento ni Sarah Balabagan (The Sarah Balabagan Story) (1997)
Milagros (1997)
Mananayaw (1997)
Kadre (1997)
Sa Pusod ng Dagat, sa direksiyon ni Marilou Diaz-Abaya (1997)
[baguhin] KamatayanSumulat siya ng libreto ng Ang Larawan na siya rin ang direktor noong 1997, isang dulang pangmusika na hinang mula sa A Portrait of the Artists as Filipino ni Nick Joaquin. Sampung araw bago ang unang pagtatanghal nito sa Sentrong Pangkultura ng Pilipinas, siya nalagutan ng hininga nang dahil sa atake sa puso sa taon ng 60.

Mga napanalunan sa Gawad PalancaAng mga napanalunan ni Tinio sa Gawad Carlos Palanca:

Dibisyong FilipinoMay Katwiran ang Katwiran, ikalawang gantimpala, kategoryang dulaang may isang yugto (1972)
Sitsit sa Kuliglig, tanging gantimpala, kategoryang tula (1972)
Tula, tanging gantimpala, kategoryang tula (1975)
Himutok at Iba Pa, unang gantimpala, kategoryang tula (1989)
Ang Kuwento ni A., unang gantimpala, kategoryang dulang pantelebisyon (1993)
Kulay Luha ang Pag-ibig, unang gantimpala, kategoryang dulang pampelikula (1994)
Kalapati, ikalawang gantimpala, kategoryang dulang pampelikula (1995)
Dibisyong IngglesAbril na, Ano'ng Ginagawa Natin Dito? (It's April What Are We Doing Here?), unang gantimpala, kategoryang dulaang may isang yugto (1964)
Ang mga Kahon (The Boxes), ikatlong gantimpala, kategoryang dulaang may isang yugto (1972)
Lansi ng Salamin (Trick of Mirrors), ikalawang gantimpala, kategoryang tula (1973)
Ang Buhay sa Pook ng mga Iskwater (A Life in the Slums), unang gantimpala, kategoryang dulaang may isang yugto (1975)
Si Claudia at ang Kanyang Ina (Claudia and Her Mother), unang gantimpala, kategoryang dulaang may isang yugto (1984)
Mga parangalSampung Namumukod-Tanging Batang Ginoo, panitikan at dula (1967)
Patnubay ng Sining at Kalinangan, Lungsod ng Maynila (1967)
Gantimpalang Quezon sa Panitikan (1977)
Gawad CCP para sa Sining (1993)
Milagros, kung saan siya ang manunulat, pinakamahusay na orihinal na dulang pampelikula, 1997 Gawad Urian
Pambansang Alagad ng Sining para sa Teatro at Panitikan, 1997
Tingnan dinHeneral Manuel Bundoc Tinio, ang heneral na Tagalog ng Ilokos
Teatro Pilipino, dating naninirahang dulaan ng Sentrong Pangkultura ng Pilipinas
Ella Luansing

Sunday, July 31, 2011

Ugnayan ng mga Mag-aaral Para sa Panitikan

Maraming Salamat Sa Inyong Pagbisita

Ang blog na ito ay bukas para sa mga mag-aaral na tumatangkilik, nagpapahalaga at nais pagyamanin pa ang ating Panitikan. Sa mga nais magbahagi ng kanilang mga akda---mga tula, dula, sanaysay, maikling kwento at iba pa huwag nang mag-atubili pa.i-email ang iyong gawa sa cristina_bisquera@yahoo.com at atin itong ibabahagi sa madla. Sapagkat ang likha mo ay mahalaga sa amin at marapat lamang na ito ay ipagmalaki. Maraming Salamat, tunay na ang kabataan ang siyang pag-asa ng ating bayan! Mabuhay ka!

Tuesday, July 26, 2011

A Conference on Baybayin Script

            
                 I had an opportunity to attend a conference regarding BAYBAYIN BUHAYIN held last July 16, 2011 at P. Bernardo Elementary School in Tuazon St. Cubao, Q.C. Two sessions were provided for Filipino teachers both for elementary and secondary (morning and afternoon) coming from the four districts of Quezon City.


                 According to Mr. Bonifacio Commandante Jr (Baybayin resource person), the Baybayin is the ancient syllabary script of our early ancestors which means, "To spell". Early accounts on baybayin were written by Spanish Priest Pedro Chirino in 1604 and by Antonio de Morga in 1609 supporting the claim of Prof. F. Landa Jocano that our early Filipino ancestors had an established community life prior to the Spanish colonization.


                 Ancient Filipinos used tablets made of bamboos, bark of trees and some leaves for writing as described by Charles R. Boxer from his collection of manuscripts. In the Boxer Codex, from an anonymous report dated 1590, as stated,


"When they write, it is on some tablets made of the bamboos which they have in those islands, on the bark. In using such tablet, which is four fingers wide, they do not write with ink, but with some scribers with which they cut the surface and bark of the bamboo, and make the letters. Once the letters were carved into the bamboo, it was wiped with ash to make the characters stand out more. Sharpened splits of bamboo were used with coloured plant saps to write on more delicate materials such as leaves." 
                Early Filipinos used light materials instead of durable ones such as stone, clay or metals for they do not keep long-term written records. Indigenous people from Palawan and Mindoro still continue to practice this.
               The Baybayin is a syllabic writing system, each character stands for a syllable instead of just a basic sound and was read from left to right in rows that progressed from top to bottom, just as we read in English today.
 
               According to Mr. Paul Morrow's article "Baybayin - The Ancient Script of the Philippines" (2002):



               The Baybayin began to decline in the 1600s despite the Spanish clergy's attempts to use it for evangelization. Filipinos continued to sign their names with baybayin letters throughout the 17th and 18th century, though most of the documents were written in Spanish. During the Spanish times, baybayin went out of style so to speak. There were two factors for the decline of the baybayin script identified by Mr. Morrow:
1) Practicality was the main reason that the baybayin went out of style; and 2) social expediency was another reason for Filipinos to abandon the baybayin in favor of the alphabet. Filipinos found the alphabet easy to learn also helped them to get work under the Spanish regime as clerks, scribes and secretaries.


               Now a days, we are lucky to have organizations such as BAYBAYIN BUHAYIN and small under-funded movements working to preserve these living scripts.  Baybayin is definitely our own, truly Filipino It should be placed where it should be in our culture after hundreds of years of negligence. We could say with Baybayin, we will be identified as Filipinos.











The baybayin was a syllabic writing system, which means that each letter represented a syllable instead of just a basic sound as in the modern alphabet. There were 17 characters: 3 vowels and 14 consonants, but when combined with the small vowel-modifying marks, called kudlíts, the number of characters increased to 45. This way of writing is called an abugida. When a person spelled a word orally or recited the baybayin, the individual letters were called babâ, kakâ, dadâ, etc., but the original sequence of the letters was different to what it is today. This “alphabetical” order was recorded in the Tagalog Doctrina Christiana.

Monday, July 25, 2011

Baybayin - The Ancient Script of the Philippines-by Paul Morrow

Baybayin, The Ancient Script of the Philippines

Baybayin - The Ancient Script of the Philippines

by Paul Morrow
This language of ours is like any other,
it once had an alphabet and its own letters
that vanished as though a tempest had set upon
a boat on a lake in a time now long gone.
"To My Fellow Children”,
attributed to
Jose Rizal, 1869
English translation by P. Morrow
The tempest in Rizal's verse struck the Philippines in the 16th century. It was the Spanish Empire and the lost alphabet was a script that is known today as the baybayin.
Contrary to the common misconception, when the Spaniards arrived in the islands they found more than just a loose collection of backward and belligerent tribes. They found a civilization that was very different from their own. The ability to read and write is the mark of any civilization and, according to many early Spanish accounts, the Tagalogs had already been writing with the baybayin for at least a century. This script was just beginning to spread throughout the islands at that time. Furthermore, the discovery in 1987 of an inscription on a sheet of copper in Laguna is evidence that there was an even more advanced script in limited use in the Philippines as far back as the year 900 C.E. (See The Laguna Copperplate Inscription)

Literacy of the Pre-Hispanic Filipinos

Although one of Ferdinand Magellan's shipmates, Antonio Pigafetta, wrote that the people of the Visayas were not literate in 1521, the baybayin had already arrived there by 1567 when Miguel López de Legazpi reported that, “They [the Visayans] have their letters and characters like those of the Malays, from whom they learned them.” B1 Then, a century later Francisco Alcina wrote about:
The characters of these natives, or, better said, those that have been in use for a few years in these parts, an art which was communicated to them from the Tagalogs, and the latter learned it from the Borneans who came from the great island of Borneo to Manila, with whom they have considerable traffic...
From these Borneans the Tagalogs learned their characters, and from them the Visayans, so they call them Moro characters or letters because the Moros taught them... [the Visayans] learned [the Moros'] letters, which many use today, and the women much more than the men, which they write and read more readily than the latter. B2
The baybayin continued to thrive in many parts of the Philippines in the first century of Spanish occupation. Even before the end of the 1500's the Spaniards were already printing books in the Tagalog script (see Literature), which indicates at least an adequate level of literacy. Some accounts went so as far as to say that the literacy rate was practically 100%. A Jesuit priest, Father Pedro Chirino wrote in 1604 that:
So accustomed are all these islanders to writing and reading that there is scarcely a man, and much less a woman, who cannot read and write in the letters proper to the island of Manila. B3
And Dr. Antonio de Morga, a Spanish magistrate in the Philippines echoed Chirino's enthusiasm in 1609:
Throughout the islands the natives write very well using [their letters]... All the natives, women as well as men, write in this language, and there are very few who do not write well and correctly. B4
These often quoted observations were exaggerations, of course; the historian William H. Scott managed to turn up several examples from the 1590s of datus who could not sign affidavits or oaths, and witnesses who could not sign land deeds in the 1620s. B5 Nevertheless, it appears that wherever the baybayin was available, literacy was common not only among the elite but at all levels of society.

Pre-Hispanic Writing Techniques

The pre-Hispanic Filipinos wrote on many different materials; leaves, palm fronds, tree bark and fruit rinds, but the most common material was bamboo. The writing tools or panulat were the points of daggers or small pieces of iron. Among the manuscripts in Charles R. Boxer's collection, known as the Boxer Codex, there is an anonymous report from 1590 that described their method of writing, which is still used today by the tribes of Mindoro and Palawan to write their own script:
When they write, it is on some tablets made of the bamboos which they have in those islands, on the bark. In using such a tablet, which is four fingers wide, they do not write with ink, but with some scribers with which they cut the surface and bark of the bamboo, and make the letters. B6
Once the letters were carved into the bamboo, it was wiped with ash to make the characters stand out more. Sharpened splits of bamboo were used with coloured plant saps to write on more delicate materials such as leaves. But since the ancient Filipinos did not keep long-term written records, more durable materials, such as stone, clay or metal, were not used. After the Spaniards arrived Filipinos adopted the use of paper, pen and ink.



A Hanunóo boy of Mindoro carves letters into a piece of bamboo.A Hanunóo boy of Mindoro
carves letters into a piece
of bamboo. The Hanunóo
script is one of three
forms of the baybayin that
is still in use today.
The bamboo document and the dagger used to write it.
The bamboo document and the dagger used to write it.
From The Alphabet: A Key to the History of Mankindby David Diringer. 1948, p. 300.

Origin of the Baybayin

The word baybayin is a Tagalog term that refers to all the letters used in writing a language, that is to say, an “alphabet” – although, to be more precise, the baybayin is more like a syllabary. It is from the root baybáy meaning, “spell.” This name for the old Filipino script appeared in one of the earliest Philippine language dictionaries ever published, the Vocabulario de Lengua Tagala of 1613. Early Spanish accounts usually called the baybayin “Tagalog letters” or “Tagalog writing.” And, as mentioned earlier, the Visayans called it “Moro writing” because it was imported from Manila, which was one of the ports where many products from Muslim traders entered what are now known as the Philippine islands. The Bikolanos called the script basahan and the letters, guhit.


Paul Rodriguez Verzosa

Another common name for the baybayin is alibata, which is a word that was invented just in the 20th century by a member of the old National Language Institute, Paul Versoza. As he explained in Pangbansang Titik nang Pilipinas in 1939,
"In 1921 I returned from the United States to give public lectures on Tagalog philology, calligraphy, and linguistics. I introduced the word alibata, which found its way into newsprints and often mentioned by many authors in their writings. I coined this word in 1914 in the New York Public Library, Manuscript Research Division, basing it on the Maguindanao (Moro) arrangement of letters of the alphabet after the Arabic: alif, ba, ta (alibata), “f” having been eliminated for euphony's sake." B7
Versoza's reasoning for creating this word was unfounded because no evidence of the baybayin was ever found in that part of the Philippines and it has absolutely no relationship to the Arabic language. Furthermore, no ancient script native to Southeast Asia followed the Arabic arrangement of letters, and regardless of Versoza's connection to the word alibata, its absence from all historical records indicates that it is a totally modern creation. The present author does not use this word in reference to any ancient Philippine script.

Map of islands that had trade relations with the Philippines in the pre-Hispanic era. Many of the writing systems of Southeast Asia descended from ancient scripts used in India over 2000 years ago. Although the baybayin shares some important features with these scripts, such as all the consonants being pronounced with the vowel a and the use of special marks to change this sound, there is no evidence that it is so old.
The shapes of the baybayin characters bear a slight resemblance to the ancient Kavi script of Java, Indonesia, which fell into disuse in the 1400s. However, as mentioned earlier in the Spanish accounts, the advent of the baybayin in the Philippines was considered a fairly recent event in the 16th century and the Filipinos at that time believed that their baybayin came from Borneo.
This theory is supported by the fact that the baybayin script could not show syllable final consonants, which are very common in most Philippine languages. (See Final Consonants) This indicates that the script was recently acquired and had not yet been modified to suit the needs of its new users. Also, this same shortcoming in the baybayin was a normal trait of the script and language of the Bugis people of Sulawesi, which is directly south of the Philippines and directly east of Borneo. Thus most scholars believe that the baybayin may have descended from the Buginese script or, more likely, a related lost script from the island of Sulawesi. Whatever route the baybayin travelled, it probably arrived in Luzon in the 13th or 14th century.
Sources: Doctrina 1593 font by P. Morrow, BugisA font by Andi Mallarangeng and Jim Henry, and various samples from Raffles and Diringer.

Literature of the Ancient Filipinos

All early Spanish reports agreed that pre-Hispanic Filipino literature was mainly oral rather than written. Legazpi's account of 1567, quoted earlier, went on to say:
They have their letters and characters... but never is any ancient writing found among them nor word of their origin and arrival in these islands; their customs and rites being preserved by traditions handed down from father to son without any other record. B8
The Boxer Codex manuscript from 1590, also mentioned earlier, reported that:
They have neither books nor histories nor do they write anything of length but only letters and reminders to one another... [And lovers] carry written charms with them. B9
Aside from writing letters and poetry to each other, the ancient Filipinos adorned the entrances of their homes with incantations written on bamboo so as to keep out evil spirits.
In the Spanish era Filipinos started to write on paper. They kept records of their property and their financial transactions, and Fr. Marcelo de Ribadeneira said in 1601 that the early Filipino Christians made little notebooks in which they wrote, “in their characters or letters” the lessons they were taught in church. B10 They often signed Spanish documents with baybayin letters and many of these signatures still exist in archives in the Philippines, Mexico and Spain. There are even two land deeds written in baybayin script at the University of Santo Tomas. (See: Baybayin Handwriting)
To take advantage of the native's literacy, religious authorities published several books containing baybayin text. The first of these was the Doctrina Christiana, en lengua española y tagala printed in 1593. The Tagalog text was based mainly on a manuscript written by Fr. Juan de Placencia. Friars Domingo de Nieva and Juan de San Pedro Martyr supervised the preparation and printing of the book, which was carried out by a Chinese artisan whose name was not recorded for posterity.
For modern scholars the Doctrina is like the Rosetta Stone of baybayin writing and 16th century Tagalog. Each section of the book is presented in three parts: first, the Spanish text then, the Tagalog translation written in the Spanish alphabet, and finally the Tagalog written in the baybayin script. The Doctrina is the earliest example of the baybayin that exists today and it is the only example from the 1500s. The book also provides a view of how Tagalog was spoken before Spanish had a chance to make its full impact on the language. (A facsimile of the Doctrina can be purchased at a very low price at Reflections of Asia.)
The Doctrina of 1593 was printed using the woodblock method. That is, an entire page was carved into a single block of wood. Ink was then applied to the block and a thin sheet of paper was gently brushed onto it to pick up the engraved image. This method did not ensure regularity in the shapes of the baybayin characters. However, when printing with moveable types came to the Philippines in the beginning of the 1600s, baybayin letters began to take on more consistent, though stylized shapes because each character was carved into its own moveable block. Fr. Francisco Lopez used a set of these types in 1620 to produce his Ilokano Doctrina based on the catechism written by Cardinal Belarmine, best know today as the first inquisitor of Galileo. The typeface he chose was used in at least two earlier Tagalog books and today it is one of the most popular baybayin styles among enthusiasts of the ancient script. (See Baybayin Styles) It was in this book that Lopez attempted to reform the baybayin, which, in the view of most Spaniards, was seriously flawed. (See Final Consonants)
Nevertheless, the Spanish friars used the baybayin script not only to teach their religion to the Filipinos, but also to teach other clerics how to speak the local languages. The writers of the early grammars encouraged their readers to learn the baybayin, as Fr. Francisco Blancas de San Jose explained in his Arte y reglas de la lengua tagala of 1610:
Sometimes adjoining the Tagalog word written in Spanish letters I place the Tagalog characters with which the same word is also written, in order that through them whoever can read them can come to know the proper pronunciation of that word... For which reason those who wish to speak well should learn to read Tagalog characters... B11
The baybayin was also described in Visayan grammar books of the 1600s such as Alonso de Méntrida's Arte de la lengua Bisaya-Hiligayna de la isla de Panay, 1637, and Domingo Ezguerra's Arte de la lengua Bisaya en la provincia de Leyte, 1663. However, Ezguerra's example of the script contained printing mistakes. A kind of Spanish check mark was put in the place of two different letters. Méntrida wrote the following about his typeface:
It is to be noted that our Bisayans have some letters with different shapes, which I place here; but even they themselves do not agree on the shapes of their letters; for this reason, and because of the limited types available, I have shown the characters according to the Tagalogs. B12

The Baybayin Method of Writing

The baybayin was a syllabic writing system, which means that each letter represented a syllable instead of just a basic sound as in the modern alphabet. There were a total of 17 characters: three vowels and 14 consonants, but when combined with the small vowel-modifying marks, called kudlíts, the number of characters increased to 45. This way of writing is called an abugida. When a person spelled a word orally or recited the baybayin, the individual letters were called babâ, kakâ, dadâ, etc., but the original sequence of the letters was different to what it is today. This “alphabetical” order was recorded in the Tagalog Doctrina Christiana.
“The abc. in the Tagalog language”A  U/O  I/E  HA PA KA SA LA TA NA BA MA GA  DA/RA  YA
NGA WA
Click on image for more information.
The Consonants & Kudlíts
In their simplest form, each consonant represented a syllable that was pronounced with an a vowel (like the u in “up”). Simply adding a tick, dot or other mark to the letter, would change the inherent a vowel sound. These marks were called kudlíts, or diacritics in English. A kudlit was placed above a consonant letter to give it an i or e vowel sound. When it was placed below the letter it changed the vowel sound to u or o.
Visit the Baybayin Tutorial to learn more about writing the baybayin script.
The Vowels
The three vowel characters were only used at the beginning of words and syllables, or syllables without any consonant. There were only three vowels because the ancient Tagalogs, and many other linguistic groups, did not distinguish between the pronunciations of i and e, or u and o until Spanish words entered their languages. Even today these sounds are interchangeable in words such as lalaki/lalake (man), babae (woman) and kababaihan (womanhood or womankind), uód/oód (worm), punò (tree trunk) and punung-kahoy (tree), and oyaye/oyayi/uyayi (lullaby).
The vowel characters actually represented vowels that were preceded by a glottal stop. This pronunciation was more common in the pre-Hispanic era but has changed over the centuries due to the influences of western languages. This shift can be seen when early texts, such as the Doctrina Christiana, are compared to modern Filipino. For example, we syllabicate the words ngayón (today) and gagawín (will do) as follows: nga-yon and ga-ga-wín respectively. But the baybayin text of the Doctrina reveals a different syllabic division. Ngayón was written, ngay-on, and gagawin was written ga-gaw-in.
The R Sound
The Tagalogs used only one character for da and ra, . The pronunciation of this letter depended on its location within a word. The grammatical rule has survived in modern Filipino that when a d is between two vowels, it becomes an r as in the words dangál (honour) and marangál (honourable), or dunong (knowledge) and marunong (knowledgeable).
However, this rule could not be relied upon in other languages, so when other linguistic groups adopted the baybayin, different ways of representing the r sound were required. The Visayans apparently used the d/ra character for their own words but used the la character for Spanish words. (See Visayan examples.) Fr. Lopez's choice of d/ra or la seemed to be random in the Ilokano Doctrina, which caused many corruptions of Ilokano words. (See excerpts from his Doctrina.) However, a chart drawn by Sinibaldo de Mas in 1843 showed la doubling for the Ilokano ra while his Pangasinan list showed no substitute for ra at all. The Bikolanos modified the d/ra character to make a distinct letter for ra. (See the chart in Baybayin Styles.)
The Nga Character 
A single character represented the nga syllable. The latest version of the modern Filipino alphabet still retains the ng as a single letter but it is written with two characters. The ng is the alphabet's only remaining link to its baybayin heritage.
Punctuation
Words written in the baybayin script were not spaced apart; the letters were written in a continuous flow and the only form of punctuation was a single vertical line, or more often, a pair of vertical lines. || This fulfilled the function of a comma and a period, and indeed, of practically any punctuation mark in use today. Although these bars were used consistently to end sentences, they were also used to separate words, but in an unpredictable manner. Occasionally a single word would be enclosed between these marks but usually sentences were divided into groups of three to five words.
Final Consonants
The most confusing feature of the baybayin for non-native readers was that there was no way to write a consonant without having a vowel follow it. If a syllable or a word ended with a consonant, that consonant was simply dropped. For example, the letters n and k in a word like bundók (mountain) were omitted, so that it was spelled bu-do.
The Spanish priests found this problem to be an impediment to the accurate translation of their religious texts. So, when they printed a lesson in baybayin it was usually accompanied by a Spanish translation and the same Tagalog text using the Spanish alphabet, as in the Doctrina Christiana. Other priests simply stopped using the baybayin in favour of the alphabet. The first attempt to “reform” the baybayin came in 1620 when Fr. Francisco Lopez prepared to publish the Ilokano Doctrina. He invented a new kudlít in the shape of a cross. This was placed below a baybayin consonant in order to cancel the inherent a sound. Lopez wrote:
The reason for putting the text of the Doctrina in Tagalog type... has been to begin the correction of the said Tagalog script, which, as it is, is so defective and confused (because of not having any method until now for expressing final consonants - I mean, those without vowels) that the most learned reader has to stop and ponder over many words to decide on the pronunciation which the writer intended. B13
Although Lopez's new way of writing provided a more accurate depiction of the spoken language, native Filipino writers found it cumbersome and they never accepted it. In 1776, Pedro Andrés de Castro wrote about their reaction to the invention:
They, after much praising of it and giving thanks for it, decided it could not be incorporated into their writing because it was contrary to the intrinsic character and nature which God had given it and that it would destroy the syntax, prosody and spelling of the Tagalog language all at one blow... B14
Direction of Baybayin Writing
The baybayin was read from left to right in rows that progressed from top to bottom, just as we read in English today. However, this has been a point of controversy among scholars for centuries due to conflicting accounts from early writers who were confused by the ease with which ancient Filipinos could read their writing from almost any angle. As the historian William H. Scott commented,
The willingness of Filipinos to read their writing with the page held in any direction caused understandable confusion among European observers who lacked this ability - and causes some irritation to Tagalog teachers in Mangyan schools today. B15 [Note: The peoples collectively known as Mangyans still use their own form of the baybayin in Mindoro.]
Some observers were mistaken to believe that the baybayin should be read vertically from bottom to top in columns progressing from left to right because that was how the ancient Filipinos carved their letters into narrow bamboo strips. However, it was simply a matter of safety that when they used a sharp instrument to carve, they held the bamboo pointing outward and they carved away from their bodies, just as modern Mangyans do today. (See photo above.) This gave the appearance that they were writing from the bottom upward. However, this did not necessarily mean that the text was supposed to be read that way too.
Although the ancient Filipinos did not seem to mind which way they read their writing, the clue to the proper orientation of the text was the kudlíts, or diacritic marks that alter the vowel sound of the letters. In syllabic scripts such as Kavi, Bugis and others closely related to the baybayin, the text was read from left to right and the diacritics were placed above and below the characters (i/e was above and u/o was below). When the ancient Filipinos carved the baybayin into the bamboo strips, they placed the kudlíts to the left of the letter for the i/e vowel and to the right for the u/o vowels. Thus, when the finished inscription was turned clockwise to the horizontal position, the text flowed from left to right and the kudlíts were in their proper places, i/e above and u/o below.
Variants of the Baybayin
Some writers have claimed that there were several different ancient alphabets in the Philippines, which belonged to different languages and dialects in Luzon and the Visayas. The number of scripts mentioned usually ranges from 10 to 12. However, none of the early Spanish authors ever suggested that there was more than one baybayin script. In fact, even when they wrote about other Philippine languages, they usually referred to the baybayin as “Tagalog” writing or as quoted earlier, Pedro Chirino called it “the letters proper to the island of Manila.”
The baybayin was a single script, and just like the alphabet today, its appearance varied widely according to each person's unique handwriting. (See: The Baybayin as Written by Filipinos) When the printing press was introduced to the Philippines, this variety was reflected in the typefaces. The misconception that each province had its own alphabet arose in the 19th century, long after the baybayin had fallen out of use. Authors who wrote about Philippine culture, such as Eugène Jacquet (1831) and Sinibaldo de Mas (1843), collected old samples of baybayin writing and classified them according to where they were found or the language of the text. (See: Baybayin Styles.) They were aware that these samples were variations of one script but, later writers such as Pardo de Tavera and Pedro Paterno around the turn of the century, assembled their own comparison charts from these samples and other sources and labelled them as distinct “alphabets” from various regions. (See: Paterno's Cuadro Paleografico) These charts were later reproduced in schoolbooks of the 20th century with very little in the way of explanation for their content. Thus, through generations of copying and recopying, these individual samples, many of which were merely one person's particular handwriting style, came to be known as distinct alphabets that belonged to entire regions or linguistic groups.
The clearest example of this kind of misinterpretation is the baybayin typeface that Francisco Lopez chose in 1620 for his Ilokano Doctrina and for his Arte de la lengua yloca of 1627. It first appeared in two Tagalog books, Arte y reglas de la lengua Tagala (1610) by Francisco Blancas de San Jose and Vocabulario de lengua Tagala (1613) by Pedro de San Buenaventura. (See the chart on the right.) However, Eugène Jacquet called this style the Ilokano alphabet in his Notice sur l'alphabet Yloc ou Ilog (1831) because it was used most notably in two Ilokano books. B16 But, as quoted earlier, even Lopez said that he put “the text of the [Ilokano] Doctrina in Tagalog type.” Still, the Lopez typeface is often mistakenly called the pre-Hispanic Ilokano alphabet.
See Baybayin Styles for more about the different forms of the Baybayin.


Baybayin Lost

Although the baybayin had spread so swiftly throughout the Philippines in the 1500s, it began to decline in the 1600s despite the Spanish clergy's attempts to use it for evangelization. Filipinos continued to sign their names with baybayin letters throughout the 17th, and even into the 18th century, though most of the documents were written in Spanish. Gaspar de San Agustín still found the baybayin useful in 1703. In his Compendio de la lengua Tagala he wrote, “It helps to know the Tagalog characters in distinguishing accents.” B17 And he mentioned that the baybayin was still being used to write poetry in Batangas at that time. But in 1745 Sebastián Totanes claimed in his Arte de la lengua Tagala that,
Rare is the indio who still knows how to read [the baybayin letters], much less write them. All of them read and write our Castilian letters now. B18
However, Totanes held a rather low opinion of Philippine culture and other writers of the period gave a more balanced view. Thomas Ortiz felt it was still necessary to describe the Tagalog characters in his Arte y Reglas de la lengua Tagala of 1729 and as late as 1792 a pact between Christians and Mangyans on the island of Mindoro was signed with baybayin letters, which is not surprising because the Mangyans never stopped using their script.
Many people today, both ordinary Filipinos and some historians not acquainted with the Philippines, are surprised when they learn that the ancient Filipinos actually had a writing system of their own. The complete absence of truly pre-Hispanic specimens of the baybayin script is puzzling and it has lead to a common misconception that fanatical Spanish priests must have burned or otherwise destroyed massive amounts of native documents as they did so ruthlessly in Central America. Even the prominent Dr. H. Otley Beyer wrote in The Philippines before Magellan (1921) that, “one Spanish priest in Southern Luzon boasted of having destroyed more than three hundred scrolls written in the native character.” B19 Historians have searched for the source of Beyer's claim, but until now none have even learned the name of that zealous priest. Furthermore, there has never been a recorded instance of ancient Filipinos writing on scrolls. The fact that they wrote on such perishable materials as leaves and bamboo is probably the reason why no pre-Hispanic documents have survived.
Although many Spaniards didn't hide their disdain for Filipino culture, the only documents they burned were probably the occasional curse or incantation that offended their beliefs. There simply were no “dangerous” documents to burn because the pre-Hispanic Filipinos did not write at length about such things as their own beliefs, mythology, or history. These were the subjects of their oral record, which, indeed, the Spanish priests tried to eradicate through relentless indoctrination. But, in regard to writing, it can be argued that the Spanish friars actually helped to preserve the baybayin by continuing to use it and write about it even after it fell out of use among most Filipinos.
It is more likely that mere practicality was the main reason that the baybayin went out of style. Although it was adequate for the relatively light requirements of pre-Hispanic writing, it could not bear the burdens of the new sounds from the Spanish language and that culture's demand for an accurate written representation of the spoken word. The baybayin could not distinguish between the vowels i and e, or u and o, or the consonants d and r. It lacked other consonants too, but more important, it had no way to cancel the vowel sound that was inherent in each consonant. Thus consonants could not be combined and syllable final consonants could not be written at all. Without these elements the meanings of many Spanish words were confused or lost completely.
Social expediency was another reason for Filipinos to abandon the baybayin in favour of the alphabet. They found the alphabet easy to learn and it was a skill that helped them to get ahead in life under the Spanish regime, working in relatively prestigious jobs as clerks, scribes and secretaries. With his usual touch of exaggeration, Fr. Pedro Chirino made an observation in 1604 that shows how easily Filipinos took to the new alphabet.
They have learned our language and pronunciation and write it as well as we do, and even better, because they are so clever that they learn everything very quickly... In Tigbauan [Panay] I had a small boy in school who in three months, by copying letters that I received in good script, learned to write much better than I, and translated important papers for me most accurately, without errors or falsehoods. B20
But if reasons of practicality were behind the demise of the baybayin, why did it not survive as more than a curiosity? Why was it not retained for at least ceremonial purposes such as inscriptions on buildings and monuments, or practiced as a traditional art like calligraphy in other Asian countries? The sad fact is that most forms of indigenous art in the Philippines were abandoned wherever the Spanish influence was strong and only exist today in the regions that were out of reach of the Spanish empire. Hector Santos, a researcher living in California, suggested that obligations to the Spanish conquerors prevented Filipinos from maintaining their traditions:
Tributes were imposed on the native population. Having to produce more than they used to, they had less time to pass on traditional skills to their children, resulting in a tightening spiral of illiteracy in their ancient script. B21

Baybayin Found

In some parts of the Philippines the baybayin was never lost but developed into distinct styles. The Tagbanuwa people of Palawan still remember their script today but they rarely use it. The Buhid and especially the Hanunóo people of Mindoro still use their scripts as the ancient Filipinos did 500 years ago, for communication and poetry. Dr. Harold Conklin described Hanunóo literature in 1949:
Hanunóo inscriptions are never of magical import, nor are they on mythological or historical topics. Written messages (love letters, requests etc.,) are occasionally sent by means of inscribed bamboos, but by far the most common use of this script is for recording ambáhan [Hanunóo] and urúkai [Buhid] chants. Both of these types consist largely of metaphorical love songs. B22
Dr. Fletcher Gardner described their postal system in 1943:
A bamboo letter is fastened in a cleft stick and placed by the trailside. The first passer-by, who is going in the direction of the addressee, carries it as far as his plans allow and leaves it again by the trail, to be carried on by some other person. Perhaps half a dozen volunteers may assist in conveying the letter to its designation. B23
Today there are small under-funded movements working to preserve these living scripts, such as the Mangyan Assistance & Research Center in Panaytayan, Mansalay, Mindoro, directed by Antoon Postma and the Palawan State University Tagbanwa Script Project, aided by Dr. Jesus Peralta jr. at the Philippine National Museum. In 1994, Hector Santos created several Hanunóo, Buhid, and Tagbanuwa computer fonts for publishing and education as well as fonts for the ancient baybayin.
(See A Philippine Leaf for more about these living scripts and Hector's fonts.)
The information revolution has allowed Filipinos to learn more about the pre-Hispanic era on the Internet than was ever taught in Philippine schools. As a result many Filipinos are taking a new interest in their own heritage and it is usually the baybayin that catches their attention first. Through the use of computer fonts, the baybayin is now being used in graphic designs for web sites, multimedia art, jewellery, compact discs, T-shirts, and logos. (See Baybayin Links) And for some Pinoys, it seems that the path has come full circle. Whereas long ago the Visayan pintados were tattooed according to their status in the community, today a growing number of young Filipinos are getting tattooed with baybayin characters to show their pride in their heritage.

Paul Morrow
©2002
Visit Baybayin Links for more information about the ancient scripts of the Philippines.
Many thanks to the following people who have provided material and information for this article:
Charity Beyer Bagatsing, Michael Cueva, Terrio Echevez, Wolfgang Kuhl, Jojo Malig, Dr. Malcolm Warren Mintz, and Hector Santos.

The complete notes and bibliography for this article are available for printing at
http://www.mts.net/~pmorrow/baynotes.htm.
 

The Lopez "Ilokano" type font compared to earlier Tagalog fonts. From W.H. Scott (1994, p. 214.)
The Lopez "Ilokano" type font compared to earlier Tagalog fonts. From W.H. Scott (1994, p. 214.)